Có những món đồ công nghệ dùng vài năm là quên. Có những món, 24 năm sau nhìn lại vẫn làm tim mình đập nhanh hơn một nhịp. Với mình, iMac G4 là món thứ hai — chiếc máy tính hình hoa hướng dương mà mình sưu tầm, mổ xẻ, làm dự án cùng, và đến giờ vẫn còn đi săn từng mảnh vỏ, từng cây cánh tay ở khắp nơi.
Một chiếc full box, vẫn chạy
Đúng dịp Apple ra mắt sản phẩm mới, mình lại chọn khui một món đồ rất cũ: một chiếc iMac G4 còn nguyên hộp, còn rất mới, vẫn chạy tốt và đầy đủ mọi thứ đi kèm. Mình tin với nhiều người, khoảnh khắc mở chiếc hộp này còn nhiều cảm xúc hơn việc cầm trên tay một chiếc iPhone mới.
Câu chuyện phía sau iMac G4 thì bạn tìm đọc ở đâu cũng có — lên mạng hay hỏi AI là ra cả kho chuyện hay. Ở bài này mình chỉ muốn kể về sở thích và đam mê của riêng mình với thiết kế này, cho ai chưa biết và cả ai vẫn đang yêu nó.
Mở nắp là thấy chú chuột Pro Mouse nằm ngay ngắn — rồi lần lượt thân máy, bàn phím và cặp loa trong suốt.
Khi máy tính còn là những chiếc hộp
iMac G4 ra mắt ngày 7/1/2002 tại Macworld San Francisco — tính tới nay đã 24 năm. Thời đó, máy tính nào cũng vuông vức, cục mịch: một màn hình CRT to sụ ở trước, toàn bộ máy móc dồn ra phía sau. iMac G4 lật ngược hết những quan niệm ấy.
Toàn bộ máy — bo mạch, ổ đĩa quang, nguồn — được gom vào một chiếc đế bán cầu màu trắng. Màn hình LCD phẳng thì như lơ lửng phía trên, nối với đế bằng một cánh tay sáng loáng. Đến bây giờ nhìn lại, mình vẫn thấy đây là một thiết kế rất lạ.
Trong cả chuỗi sản phẩm của Apple tới tận ngày nay, đây là sản phẩm duy nhất mà mình thấy những người làm ra nó dám đánh đổi giữa nghệ thuật và công nghệ để có được một thứ giao thoa như thế.
— Duong Tran, Ariel Studio
Một bông hướng dương trên bàn làm việc
Câu chuyện bên lề hay được kể lại: Steve Jobs gợi ý lấy cảm hứng từ những bông hướng dương trong vườn nhà ông. Apple chưa bao giờ gọi tên chính thức, nhưng ai chơi Mac cũng hiểu ý tưởng ấy — đế máy là gốc hoa, cánh tay là thân, còn màn hình là bông hoa luôn quay về phía người ngồi trước nó.
Người ta gọi nó là “Sunflower”, cũng có người gọi là “iLamp” vì trông như một chiếc đèn bàn. Gọi tên nào cũng được — miễn là nhìn vào là nhận ra ngay.
Cánh tay — linh hồn của chiếc máy
Thứ mình mê nhất trên iMac G4 là cây cánh tay này. Thép không gỉ đánh bóng sáng như crôm, toàn bộ dây nhợ đi luồn bên trong nên nhìn ngoài chỉ thấy một đường cong liền mạch. Bên trong có lò xo cân đúng trọng lượng màn hình, nên chỉ cần chạm nhẹ là nâng hạ được.
Bạn để ý nhé: khi nâng lên hay hạ xuống, góc nghiêng của màn hình gần như không đổi. Màn hình còn nghiêng được khoảng 35°, xoay sang hai bên 180° và nâng hạ chừng 18 cm. Năm 2002, làm ra một chiếc máy tính cử động được như vậy là chuyện cực kỳ hay ho.
iMac G4 có ba cỡ màn hình: 15 inch (đầu 2002), 17 inch màn hình rộng (giữa 2002) và 20 inch (cuối 2003). Mỗi cỡ đi với một cây cánh tay riêng, lò xo được canh theo trọng lượng màn hình. Nghĩa là nếu bạn kiếm được cây tay của bản 20 inch — bản hiếm nhất — thì cũng không gắn màn 15 inch lên được, vì lò xo bên trong khoẻ hơn. Mình thử rồi.
Chạm nhẹ là màn hình lên xuống, góc nghiêng vẫn giữ nguyên.
Cơ cấu ấy vẫn còn sống
Có một điều có thể bạn chưa biết: theo mình, cơ cấu nâng hạ giữ nguyên góc màn hình ấy vẫn còn trên những chiếc màn hình Apple bây giờ — như chân đế của chiếc Pro Display XDR mình đang dùng.
Cơ khí, gia công, luyện kim đã tiến bộ nên mọi thứ mỏng và gọn lại. Nhưng nếu bạn tìm bản vẽ kỹ thuật, bạn sẽ thấy nguyên lý bên trong gần như y chang cái cơ cấu của 24 năm trước.
Một chiếc máy tính có cảm xúc
Vì sao mình nói iMac G4 là giao thoa giữa công nghệ và nghệ thuật? Vì ngoài việc phải thực dụng, thú vị và đột phá khỏi thị trường máy tính lúc đó, những người thiết kế còn muốn nó có tính người: có cảm xúc, có tương tác. Bạn làm được cho nó gật gù, quay đi, ngoảnh lại.
Nếu tìm lại đoạn quảng cáo Apple giới thiệu chiếc máy năm đó, bạn sẽ thấy nó được thể hiện như một nhân vật biết cử động. Ngay cả khay ổ đĩa thò ra, thụt vào cũng giống một biểu cảm — vui và rất đáng yêu.
Video gốc trên kênh Ariel Studio — 9 phút mình khui máy và kể chuyện.
Ngày mình ngồi nói chuyện với nó
Chính cảm hứng từ chiếc máy này nhiều năm trước là lý do mình sưu tầm nó, rồi làm dự án Hồi Sinh iMac G4 — đưa Mac mini M4 vào bên trong vỏ máy năm 2002. Cái ngày làm xong dự án, mình đã ngồi trước chiếc máy và nói chuyện với nó rất lâu. Có rất nhiều thứ muốn nói, rất nhiều thứ cảm nhận được.
Có lẽ vì mình xuất thân từ kỹ thuật cơ khí, nên mình mê những sản phẩm độc đáo, có hàm lượng chất xám rất cao — và phía sau nó còn là cả một câu chuyện lớn.
Xem dự án Hồi Sinh iMac G4 →
Hồi Sinh iMac G4: vỏ năm 2002, trái tim Mac mini M4 — và buổi tối ngồi nói chuyện với nó.
Đi săn từng mảnh iMac G4
Bao lâu nay mình vẫn tiếp tục tìm những chiếc iMac G4 còn đẹp, hoặc từng bộ phận rời rạc của nó. Thấy trên mạng, ở nước nào đó, trên eBay hay Amazon có món gì đẹp là mình mua, ship về, cất đó — mỗi nơi một cái vỏ, một phần thân, một cây cánh tay.
Như cái vỏ màn hình 17 inch này — to hơn hẳn chiếc 15 inch bạn vừa xem. Hay mặt lưng của bản 20 inch: mình chỉ tìm được đúng một mảnh, nhưng còn rất mới. Còn đây là mặt lưng do chính mình thiết kế lại rồi đặt in ở nước ngoài, bằng vật liệu trong suốt — ý tưởng là một chiếc iMac G4 có thân vỏ trong suốt. Mình vẫn cất đó, chưa làm tiếp.
Và món thú vị, độc đáo nhất trên iMac G4: một cây cánh tay còn rất đẹp, rất mới. Mình để dành tất cả, đợi tới ngày có ý tưởng hay ho hơn thì bắt tay vào những dự án mới — độc đáo hơn, hay hơn.
Vì sao thứ hay như vậy lại sống ngắn
iMac G4 chỉ được bán khoảng hai năm rưỡi — từ tháng 1/2002 tới tháng 8/2004, khi iMac G5 thay chỗ. Đó là dòng chảy của công nghệ: công ty lớn lên, màn hình LCD làm được mỏng hơn, xu hướng chuyển sang thực dụng và hiệu quả hơn.
Hoàn thiện những chi tiết nhỏ và cơ khí chính xác như vậy tốn rất nhiều công sức, thời gian, rủi ro lớn hơn, chi phí cao hơn — nên mọi thứ được đánh đổi dần. Từ khoảng 2005 trở đi, tính thực dụng đi vào các sản phẩm của Apple, và bạn sẽ thấy chúng ngày càng hao hao nhau.
Lần nào chạm vào cũng như lần đầu
Lần nào có thêm một chiếc, sưu tầm thêm một món hay làm gì đó với nó, mình cũng có cảm xúc y như lúc đầu. Vì mình yêu những sản phẩm mang tính biểu tượng, có câu chuyện thật hay phía sau — và iMac G4 là một bước ngoặt trong hành trình thiết kế công nghiệp của cả giới máy tính, chứ không riêng gì Apple.
Mình nghĩ sẽ còn rất lâu, rất khó, hoặc cần rất nhiều điều kiện nữa mới có thêm một sản phẩm biểu tượng như vậy. Bây giờ mọi thứ thực dụng hơn, dựa trên số liệu nhiều hơn. Câu hỏi là: còn ai dám làm những sản phẩm đột phá, chịu đánh đổi nhiều thứ như vậy không? Có vậy, tụi mình mới có những sản phẩm để ngắm và để nhớ.
Góc “Apple trắng” của mình: iMac G4 bên cạnh Mac mini, iPod và chiếc MacBook trắng.
Theo dõi câu chuyện tiếp theo
Mình chia sẻ các dự án, câu chuyện thiết kế và cả những lần thất bại trên Facebook và YouTube. Ghé chơi với mình nhé!